Bình luận vụ án Vinasun kiện yêu cầu Grab bồi thường thiệt hại

1️⃣  Tóm tắt vụ án

• Nguyên đơn: Công ty Cổ phần Ánh Dương Việt Nam, đơn vị sở hữu thương hiệu Taxi Vinasun.
• Bị đơn: Công ty TNHH GrabTaxi Việt Nam.
• Quan hệ tranh chấp: Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong hoạt động kinh doanh thương mại.
• Bản án sơ thẩm: Số 1910/2018/KDTM-ST ngày 28/12/2018 của TAND TP.HCM.
• Bản án phúc thẩm: Số 05/2020/KDTM-PT ngày 10/3/2020 của TAND cấp cao tại TP.HCM.

Nguyên nhân phát sinh tranh chấp

Grab bắt đầu hoạt động tại Việt Nam với mô hình ứng dụng công nghệ kết nối hành khách với tài xế. Grab cho rằng mình chủ yếu cung cấp phần mềm kết nối vận tải theo Đề án thí điểm được Bộ Giao thông vận tải phê duyệt tại Quyết định số 24/QĐ-BGTVT ngày 7/1/2016.

Vinasun cho rằng trên thực tế Grab không chỉ cung cấp phần mềm mà đã trực tiếp tham gia vào toàn bộ hoạt động vận tải như:

• Quyết định giá cước.
• Điều chỉnh giá theo cung cầu.
• Tổ chức các chương trình khuyến mại.
• Thu tiền và phân chia doanh thu.
• Quản lý, điều phối tài xế.
• Áp dụng các biện pháp thưởng, phạt đối với tài xế.
• Trực tiếp nhận và giải quyết phản ánh của hành khách.

Theo Vinasun, Grab thực chất là doanh nghiệp kinh doanh vận tải bằng taxi nhưng không phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện áp dụng đối với taxi truyền thống. Việc này tạo ra môi trường cạnh tranh không bình đẳng và gây thiệt hại cho Vinasun.

Yêu cầu của Vinasun

Vinasun cho rằng trong năm 2016 và sáu tháng đầu năm 2017, lợi nhuận của doanh nghiệp bị giảm sút đáng kể so với năm 2015.

Vinasun xác định phần lợi nhuận giảm sút liên quan đến hoạt động của Grab là hơn 41,2 tỷ đồng, yêu cầu Grab bồi thường một lần toàn bộ số tiền này.

Vinasun lập luận rằng sự gia tăng nhanh chóng số lượng xe Grab làm giảm thị phần taxi truyền thống, khiến nhiều xe của Vinasun phải nằm bãi, doanh thu và lợi nhuận giảm sút.

Quan điểm của Grab

Grab không chấp nhận yêu cầu khởi kiện và cho rằng:

• Grab hoạt động theo đề án thí điểm được cơ quan nhà nước cho phép.
• Grab là đơn vị cung cấp ứng dụng kết nối, không phải doanh nghiệp taxi.
• Việc Vinasun giảm doanh thu có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như năng lực quản trị, chất lượng dịch vụ, sự thay đổi thị hiếu khách hàng và cạnh tranh từ các hãng taxi khác.
• Vinasun không chứng minh được Grab là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất gây ra khoản thiệt hại 41,2 tỷ đồng.
• Việc thị phần của doanh nghiệp này tăng, thị phần của doanh nghiệp khác giảm là hiện tượng bình thường trong môi trường cạnh tranh.
• Kết quả giám định thiệt hại do Vinasun cung cấp chưa đủ khách quan và chưa tách bạch được thiệt hại do Grab gây ra với thiệt hại do những nguyên nhân khác.

Đây cũng là nội dung tranh luận gay gắt nhất trong toàn bộ vụ án.

2️⃣  Kết quả xét xử

Bản án sơ thẩm

TAND TP.HCM nhận định Grab không chỉ cung cấp phần mềm mà thực tế đã trực tiếp tham gia hoạt động kinh doanh vận tải.

Tòa án cho rằng Grab có những vi phạm liên quan đến điều kiện kinh doanh vận tải, khuyến mại, giá cước và việc thực hiện Đề án thí điểm. Những hành vi này có liên quan đến thiệt hại của Vinasun.

Tuy nhiên, Tòa án không chấp nhận toàn bộ yêu cầu bồi thường hơn 41,2 tỷ đồng vì Vinasun không chứng minh được toàn bộ khoản lợi nhuận giảm sút đều do Grab gây ra.

Tòa chỉ chấp nhận phần thiệt hại liên quan đến chi phí của những xe Vinasun phải nằm bãi, không tiếp tục kinh doanh, với số tiền:

4.851.946.518 đồng.

Grab bị buộc bồi thường cho Vinasun khoản tiền trên.

Kháng cáo và kháng nghị

Sau bản án sơ thẩm:

• Vinasun kháng cáo, yêu cầu Grab bồi thường toàn bộ hơn 41,2 tỷ đồng.
• Grab kháng cáo, yêu cầu bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện hoặc đình chỉ giải quyết vụ án.
• Viện kiểm sát kháng nghị, cho rằng chưa đủ căn cứ xác định hành vi của Grab là nguyên nhân trực tiếp gây thiệt hại cho Vinasun.

Bản án phúc thẩm

Ngày 10/3/2020, TAND cấp cao tại TP.HCM tuyên:

• Không chấp nhận kháng cáo của Vinasun.
• Không chấp nhận kháng cáo của Grab.
• Không chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát.
• Giữ nguyên bản án sơ thẩm.
• Buộc Grab bồi thường cho Vinasun hơn 4,8 tỷ đồng.

Tòa phúc thẩm cho rằng Grab có hành vi vi phạm pháp luật và hành vi đó có liên quan đến thiệt hại của Vinasun. Tuy nhiên, Vinasun không chứng minh được toàn bộ khoản giảm lợi nhuận 41,2 tỷ đồng là do Grab gây ra.

3️⃣ Phân tích pháp lý

Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường

Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thường được xem xét trên các yếu tố:

• Có hành vi trái pháp luật.
• Có thiệt hại thực tế.
• Có quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại.
• Có căn cứ xác định trách nhiệm của người gây thiệt hại.

Trong vụ án này, hai yếu tố gây tranh cãi nhất là hành vi trái pháp luật và quan hệ nhân quả.

Grab là doanh nghiệp công nghệ hay doanh nghiệp vận tải?

Grab cho rằng mình là doanh nghiệp cung cấp nền tảng công nghệ. Tuy nhiên, Tòa án căn cứ vào cách thức Grab tổ chức hoạt động trên thực tế để xác định bản chất pháp lý.

Grab không chỉ tạo ra một phần mềm rồi để tài xế và hành khách tự giao dịch. Grab còn quyết định hoặc kiểm soát nhiều nội dung quan trọng như giá cước, phương thức thanh toán, chương trình khuyến mại, phân chia doanh thu và tiêu chuẩn hoạt động của tài xế.

Vì vậy, Tòa án cho rằng Grab đã trực tiếp tham gia vào quá trình cung cấp dịch vụ vận tải.

Cách đánh giá này thể hiện nguyên tắc quan trọng:

Khi xác định bản chất của một hoạt động kinh doanh, phải căn cứ vào nội dung và cách thức hoạt động thực tế, không chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc nội dung doanh nghiệp tự đăng ký.

Đây là điểm hợp lý và tiến bộ của bản án.

Vinasun có thiệt hại thực tế hay không?

Việc doanh thu và lợi nhuận của Vinasun giảm sút là sự kiện có thể xác định từ sổ sách kế toán và báo cáo tài chính.

Tuy nhiên, lợi nhuận giảm không mặc nhiên đồng nghĩa với thiệt hại do Grab gây ra. Lợi nhuận của một doanh nghiệp taxi có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố:

• Chất lượng phục vụ.
• Chi phí quản lý.
• Giá nhiên liệu.
• Tình trạng phương tiện.
• Khả năng đổi mới công nghệ.
• Sự thay đổi nhu cầu của khách hàng.
• Sự cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp khác.
• Chính sách điều hành nội bộ của Vinasun.

Do đó, Vinasun phải chứng minh không chỉ có thiệt hại mà còn phải chứng minh phần thiệt hại cụ thể do Grab gây ra.

Quan hệ nhân quả chưa được chứng minh thật sự chặt chẽ

Đây là điểm yếu lớn nhất trong lập luận của bản án.

Tòa án nhận định hoạt động của Grab là “nguyên nhân chính” dẫn đến một phần thiệt hại của Vinasun. Tuy nhiên, bản án chưa chỉ ra được bằng phương pháp định lượng đủ thuyết phục:

• Bao nhiêu xe Vinasun nằm bãi trực tiếp do Grab.
• Bao nhiêu xe nằm bãi do hoạt động kinh doanh kém hiệu quả.
• Thị phần của Vinasun bị Grab chiếm bao nhiêu.
• Các hãng taxi và phương tiện vận tải khác tác động như thế nào.
• Sự thay đổi hành vi của khách hàng ảnh hưởng ra sao.
• Nếu Grab không hoạt động thì Vinasun có chắc chắn thu được khoản lợi nhuận đó hay không.

Tòa phúc thẩm thừa nhận Grab không phải nguyên nhân duy nhất nhưng vẫn cho rằng khoản bồi thường hơn 4,8 tỷ đồng là “tương đối hợp tình, hợp lý”. Nhận định này có tính linh hoạt nhưng chưa thật sự mạnh về kỹ thuật chứng minh thiệt hại.

Trong trách nhiệm bồi thường, số tiền phải dựa trên thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả, không nên chủ yếu dựa trên sự ước lượng hợp tình, hợp lý.

Có phải Grab cạnh tranh không lành mạnh?

Vinasun cho rằng Grab khuyến mại tràn lan, bán dịch vụ dưới giá và được hưởng những điều kiện quản lý thuận lợi hơn taxi truyền thống.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề:

• Vi phạm quy định về kinh doanh vận tải, khuyến mại hoặc thuế.
• Thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh trực tiếp xâm phạm quyền lợi của Vinasun.

Không phải mọi vi phạm quản lý nhà nước của Grab đều tự động làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường cho Vinasun. Muốn được bồi thường, Vinasun vẫn phải chứng minh vi phạm đó trực tiếp gây ra thiệt hại cho mình.

Một quan điểm cho rằng vụ việc liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh nên cần có sự tham gia hoặc kết luận của cơ quan quản lý cạnh tranh. Quan điểm khác cho rằng Tòa án vẫn có quyền trực tiếp giải quyết yêu cầu bồi thường ngoài hợp đồng mà không cần chờ một quyết định xử lý cạnh tranh trước đó. Đây là vấn đề pháp lý còn nhiều tranh luận.

4️⃣ Bình luận về bản án

Mặt tích cực

Bản án có ý nghĩa lớn trong việc xác định trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng.

Một doanh nghiệp không thể chỉ tự nhận mình là đơn vị cung cấp công nghệ để tránh toàn bộ trách nhiệm pháp lý, trong khi thực tế kiểm soát phần lớn quá trình cung cấp dịch vụ.

Phán quyết cũng tạo sức ép để cơ quan quản lý hoàn thiện pháp luật đối với taxi công nghệ, bảo đảm các doanh nghiệp cùng cung cấp dịch vụ vận tải phải chịu những nghĩa vụ tương xứng.

Điểm chưa thuyết phục

Điểm gây tranh luận nhất là cách xác định số tiền 4,8 tỷ đồng.

Nếu Vinasun chưa chứng minh được quan hệ nhân quả rõ ràng thì về nguyên tắc, Tòa án có thể bác yêu cầu bồi thường. Ngược lại, nếu đã đủ căn cứ xác định Grab gây thiệt hại thì Tòa án cần chỉ rõ phương pháp tính toán và tỷ lệ trách nhiệm của Grab.

Việc Tòa án vừa thừa nhận còn nhiều nguyên nhân khác, vừa buộc Grab chịu toàn bộ chi phí của số xe nằm bãi có thể dẫn đến câu hỏi liệu trách nhiệm đã được phân bổ đúng mức hay chưa.

Ngoài ra, cạnh tranh làm doanh nghiệp đối thủ giảm doanh thu không phải tự thân là hành vi trái pháp luật. Chỉ khi việc giảm doanh thu bắt nguồn từ hành vi cạnh tranh trái pháp luật thì mới đặt ra trách nhiệm bồi thường.

Không nên hiểu bản án là bảo vệ doanh nghiệp cũ trước công nghệ mới

Ý nghĩa của bản án không phải là doanh nghiệp mới phải bồi thường chỉ vì đã lấy mất khách hàng của doanh nghiệp truyền thống.

Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tốt hơn, rẻ hơn hoặc thuận tiện hơn có quyền thu hút khách hàng. Doanh nghiệp truyền thống không có quyền yêu cầu bảo vệ thị phần cố định của mình.

Vấn đề trọng tâm phải là Grab có tuân thủ đúng pháp luật hay không và hành vi vi phạm cụ thể nào đã trực tiếp gây thiệt hại cho Vinasun.

5️⃣ Kết luận

Vụ Vinasun kiện yêu cầu Grab bồi thường thiệt hại là cuộc va chạm điển hình giữa mô hình kinh doanh truyền thống và nền kinh tế nền tảng.

Phán quyết có giá trị ở chỗ khẳng định:

Bản chất pháp lý của doanh nghiệp phải được xác định bằng hoạt động thực tế. Doanh nghiệp sử dụng công nghệ vẫn phải chịu trách nhiệm nếu trực tiếp kiểm soát và tổ chức việc cung cấp dịch vụ.

Tuy nhiên, phần chứng minh quan hệ nhân quả và cách xác định mức bồi thường hơn 4,8 tỷ đồng vẫn chưa hoàn toàn thuyết phục. Tòa án đã lựa chọn một giải pháp mang tính cân bằng, Grab phải chịu trách nhiệm đối với hoạt động vượt quá vai trò cung cấp phần mềm, nhưng Vinasun cũng không được bồi thường toàn bộ khoản lợi nhuận giảm sút mà chưa chứng minh rõ ràng.

Đây là một phán quyết có ý nghĩa lớn về chính sách quản lý, nhưng vẫn để lại nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về chứng minh thiệt hại, quan hệ nhân quả và trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng trong môi trường cạnh tranh số.