Bình luận Án lệ số 84

Án lệ 84 được Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao thông qua ngày 21/5/2026, công bố ngày 29/5/2026, nguồn án lệ là Quyết định giám đốc thẩm số 06/2024/DS-GĐT ngày 22/4/2024.

1️⃣  Tóm tắt vụ việc

Ông Ngô Thành M và bà Cao Thị G là cha mẹ ruột của cháu Ngô Phát T, sinh năm 2011.

Ông M và bà G đồng ý cho bà Ngô Ngọc T1, là chị ruột của ông M, nhận cháu làm con nuôi. Bà T1 là người độc thân. Việc nhận nuôi được đăng ký hợp pháp tại UBND xã vào ngày 28/01/2011.

Năm 2017, do mắc bệnh ung thư, bà T1 từng có nguyện vọng trả cháu T lại cho cha mẹ ruột. Cha mẹ ruột đồng ý và yêu cầu Tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi, nhưng yêu cầu này không được chấp nhận.

Ngày 16/9/2020, bà T1 chết.

Lúc này cháu T mới khoảng 9 tuổi. Cha mẹ ruột tiếp tục yêu cầu:

• Chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi giữa bà T1 và cháu T
• Khôi phục đầy đủ quyền, nghĩa vụ cha mẹ đẻ đối với cháu T

Người đang đại diện cho cháu là cụ Trần Thị G1, mẹ của bà T1, đã lớn tuổi và cũng đồng ý giao cháu cho cha mẹ ruột trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng.

Sơ thẩm: Không chấp nhận yêu cầu.

Phúc thẩm: Không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên quyết định sơ thẩm.

Lý do quan trọng là việc người nhận con nuôi chết không thuộc các trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi được Luật Nuôi con nuôi quy định.

Giám đốc thẩm

Chánh án TAND cấp cao tại TP.HCM kháng nghị.

Hội đồng giám đốc thẩm cuối cùng chấp nhận yêu cầu của cha mẹ ruột, chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi giữa bà T1 và cháu T, đồng thời xác định ông M và bà G có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với cháu.

2️⃣  Vấn đề pháp lý cốt lõi

Có thể cô đọng Án lệ 84 thành một câu hỏi:

Người độc thân nhận một trẻ chưa thành niên làm con nuôi hợp pháp, sau đó người này chết. Luật không quy định đây là trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi, vậy cha mẹ đẻ có được yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi để khôi phục quan hệ cha mẹ đẻ và con đẻ hay không?

Câu trả lời của Án lệ 84 là: CÓ.

Đây chính là giá trị của án lệ.

3️⃣ Tại sao sơ thẩm và phúc thẩm bác yêu cầu?

Điểm này cần nhìn nhận công bằng.

Điều 25 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 quy định những căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi. Trong đó không có trường hợp người nhận con nuôi chết.

Vì vậy, sơ thẩm và phúc thẩm suy luận:

Luật không quy định người nhận con nuôi chết là căn cứ chấm dứt → Tòa án không thể tự bổ sung căn cứ → không chấp nhận yêu cầu.

Đáng chú ý là chính Hội đồng giám đốc thẩm cũng nhận định việc hai cấp Tòa không chấp nhận yêu cầu theo cách áp dụng các điều luật này là đúng quy định pháp luật.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: đúng với câu chữ của luật chưa chắc đã giải quyết được hậu quả pháp lý và bảo vệ được trẻ em trong tình huống mà luật bỏ ngỏ.

4️⃣ Nghịch lý pháp lý mà Án lệ 84 giải quyết

Đây là phần hay nhất của án lệ.

Kể từ khi việc nhận con nuôi có hiệu lực, cha mẹ đẻ về nguyên tắc không còn các quyền và nghĩa vụ đối với người con đã được nhận làm con nuôi theo quy định được Tòa viện dẫn.

Trong khi đó, mẹ nuôi duy nhất đã chết.

Như vậy xuất hiện tình trạng rất bất hợp lý:

Mẹ nuôi chết → quan hệ nuôi con nuôi chưa có căn cứ luật định để chấm dứt → cha mẹ ruột chưa được khôi phục đầy đủ quyền và nghĩa vụ → đứa trẻ chưa thành niên rơi vào khoảng trống bảo hộ.

Hội đồng giám đốc thẩm đặc biệt lưu ý rằng khi mẹ nuôi chết, cháu T mới 9 tuổi, vẫn là trẻ em cần được bảo vệ, chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục, đồng thời có quyền đoàn tụ với cha mẹ đẻ.

5️⃣ Lập luận đột phá của Án lệ

Án lệ không dừng ở Điều 25 Luật Nuôi con nuôi mà chuyển sang bản chất của quyền nhân thân.

Tòa án lập luận:

Quyền nhận nuôi con nuôi và quyền được nhận làm con nuôi là quyền nhân thân trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình.

Mà:

Quyền nhân thân gắn liền với cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác.

Do đó:

Khi người nhận con nuôi là người độc thân chết, quyền nhân thân của người đó cũng chấm dứt cùng với sự tồn tại của cá nhân.

Đây chính là chiếc cầu pháp lý để Tòa vượt qua khoảng trống của Điều 25 Luật Nuôi con nuôi.

Án lệ nêu rõ rằng trong hoàn cảnh pháp luật chưa điều chỉnh việc chấm dứt nuôi con nuôi khi cha hoặc mẹ nuôi chết, cần căn cứ các quy định mang tính nguyên tắc về quyền nhân thân để giải quyết.

6️⃣ Điểm đặc biệt cần lưu ý

Án lệ không đơn giản thiết lập công thức:

Người nhận con nuôi chết = quan hệ nuôi con nuôi đương nhiên chấm dứt.

Tình huống án lệ cụ thể hơn:

Người nhận con nuôi là người độc thân + người đó chết + con nuôi còn chưa thành niên + cha mẹ đẻ yêu cầu nhận lại con + việc duy trì tình trạng pháp lý cũ ảnh hưởng quyền lợi của trẻ.

Chính TAND tối cao khái quát tình huống án lệ theo hướng người nhận con nuôi là người độc thân, con nuôi chưa thành niên, sau khi người nhận nuôi chết thì cha mẹ đẻ yêu cầu Tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi.

Do đó, không nên mở rộng Án lệ 84 một cách máy móc cho mọi trường hợp cha hoặc mẹ nuôi chết.

7️⃣ Bình luận Án lệ 84

Đây là một án lệ rất đáng chú ý về phương pháp áp dụng pháp luật, hơn là chỉ về lĩnh vực nuôi con nuôi.

Thứ nhất, án lệ thừa nhận trực diện một “khoảng trống pháp luật”

Tòa án nói rất rõ rằng pháp luật chưa điều chỉnh trường hợp cho phép chấm dứt việc nuôi con nuôi khi cha hoặc mẹ nuôi chết.

Thay vì vì luật không quy định mà dừng lại, Tòa tìm giải pháp từ các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình và pháp luật trẻ em.

Thứ hai, lợi ích của trẻ em được đặt cao hơn cách áp dụng luật thuần túy hình thức

Nếu chỉ đọc Điều 25 Luật Nuôi con nuôi thì hai cấp Tòa đầu tiên không hẳn sai.

Nhưng kết quả của cách áp dụng đó lại khiến một đứa trẻ chưa thành niên rơi vào tình trạng mà người mẹ nuôi đã chết, trong khi cha mẹ ruột muốn và có thể tiếp tục chăm sóc con nhưng quan hệ cha mẹ đẻ chưa được khôi phục đầy đủ.

Vì vậy, giám đốc thẩm chuyển trọng tâm từ:

“Luật có quy định trường hợp này hay không?”

sang:

“Giải pháp nào bảo đảm quyền và lợi ích của đứa trẻ khi luật chưa dự liệu tình huống?”

Đó là bước chuyển rất đáng chú ý.

Thứ ba, án lệ giải quyết xung đột giữa “câu chữ của luật” và “mục đích của luật”

Điều thú vị là bản thân quyết định giám đốc thẩm thừa nhận hai cấp Tòa trước áp dụng Điều 25 là đúng, nhưng kết quả của việc áp dụng đó lại ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến quyền lợi của cháu T.

Có thể diễn đạt ngắn gọn:

Sơ thẩm, phúc thẩm đúng về câu chữ. Giám đốc thẩm đúng về bản chất và mục đích bảo vệ quyền trẻ em.

Đây cũng chính là lý do cần có án lệ này.

 8️⃣ Điểm có thể gây tranh luận

Án lệ 84 hợp lý về kết quả, nhưng lập luận vẫn có điểm đáng bàn.

Nếu cho rằng quyền nhân thân của người nhận nuôi mặc nhiên chấm dứt khi họ chết, thì có thể đặt câu hỏi:

Tại sao quan hệ nuôi con nuôi không mặc nhiên chấm dứt ngay tại thời điểm người nhận nuôi độc thân chết mà vẫn cần cha mẹ đẻ yêu cầu Tòa án chấm dứt?

Hai khái niệm cần phân biệt:

Quyền nhân thân của người nhận nuôi chấm dứt và quan hệ pháp luật nuôi con nuôi chấm dứt không nhất thiết hoàn toàn đồng nhất.

Quan hệ nuôi con nuôi còn kéo theo rất nhiều hậu quả pháp lý khác, đặc biệt là họ tên, thừa kế, tài sản và quyền lợi của chính người con nuôi.

Vì vậy, xét về kỹ thuật lập pháp, giải pháp lâu dài tốt hơn vẫn là Luật Nuôi con nuôi quy định trực tiếp hậu quả pháp lý khi người nhận nuôi độc thân chết, thay vì phải tiếp tục xử lý thông qua án lệ.

9️⃣ Giá trị thực tiễn của Án lệ

Án lệ tạo ra hướng giải quyết thống nhất cho một tình huống rất cụ thể:

Một người độc thân nhận con nuôi hợp pháp → người đó chết khi con nuôi vẫn chưa thành niên → cha mẹ đẻ muốn nhận lại và khôi phục quan hệ cha mẹ con → pháp luật không có căn cứ trực tiếp → Tòa án vẫn có thể chấp nhận yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi trên cơ sở quyền nhân thân và bảo vệ quyền lợi của trẻ em.

Kết quả cuối cùng của vụ án là Tòa chấp nhận yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi và xác định cha mẹ đẻ có đầy đủ quyền, nghĩa vụ đối với cháu T.

Có thể nhớ Án lệ 84 bằng một câu:

Luật không dự liệu việc người nhận con nuôi độc thân chết, nhưng không thể vì khoảng trống đó mà để một đứa trẻ chưa thành niên mất đi sự bảo hộ pháp lý cần thiết từ cha mẹ ruột.

Đây là một án lệ khá điển hình cho tư duy không áp dụng pháp luật máy móc, lấy quyền và lợi ích của trẻ em làm trung tâm, đồng thời sử dụng nguyên tắc về quyền nhân thân để lấp khoảng trống của luật thành văn.

NHỊP CẦU LUẬT SƯ luôn có luật sư đồng hành cùng bạn trong mọi tình huống pháp lý!