Bình luận Án lệ số 88

1️⃣ Tóm tắt vụ án

Nguyên đơn chị Lê Thái A và bị đơn anh Dương Văn L kết hôn năm 2020, có hai con chung:

• Dương Lê An N, sinh ngày 25/01/2018
• Dương Minh K, sinh ngày 20/7/2019

Vợ chồng phát sinh mâu thuẫn, sống ly thân từ khoảng tháng 11/2021. Chị A khởi kiện yêu cầu ly hôn và yêu cầu được trực tiếp nuôi cả hai con. Anh L đồng ý ly hôn, đồng thời cũng thống nhất để chị A trực tiếp nuôi hai con và anh thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng.

Điểm phát sinh vấn đề pháp lý nằm ở chỗ:

Chị A lập hợp đồng ủy quyền có công chứng cho chị Phạm Ngọc N1 thay mặt mình tham gia tố tụng, trong đó phạm vi ủy quyền bao gồm cả “tham gia tố tụng, hòa giải, làm việc tại Tòa án các cấp” đối với phần tranh chấp giành quyền nuôi con chung.

Tòa án không chấp nhận việc chị N1 đại diện theo ủy quyền cho chị A đối với phần tranh chấp này.

2️⃣ Vấn đề pháp lý cốt lõi của Án lệ 88

Câu hỏi mà án lệ giải quyết thực chất là:

Trong vụ án ly hôn có tranh chấp về quyền nuôi con, cha hoặc mẹ có được ủy quyền cho người khác thay mình tham gia tố tụng về vấn đề nuôi con hay không?

Án lệ trả lời:

Không được.

Đây chính là giá trị quan trọng nhất của Án lệ 88.

Lý do là quyền yêu cầu giải quyết việc ai trực tiếp nuôi con không đơn thuần là một quyền tố tụng có thể chuyển giao cho người đại diện, mà gắn trực tiếp với quyền nhân thân của cha, mẹ và con.

3️⃣ Lập luận của Tòa án

Tòa xây dựng lập luận theo một chuỗi khá chặt chẽ.

Thứ nhất, về nguyên tắc, BLTTDS cho phép đại diện theo ủy quyền

Khoản 4 Điều 85 BLTTDS 2015 quy định người đại diện theo ủy quyền theo quy định của Bộ luật Dân sự là người đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự.

Nhưng chính khoản này có ngoại lệ đối với ly hôn:

“Đối với việc ly hôn, đương sự không được ủy quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng”.

Nếu chỉ đọc câu chữ này theo nghĩa hẹp, có thể xuất hiện cách hiểu:

Chỉ yêu cầu “ly hôn” mới không được ủy quyền; còn yêu cầu nuôi con thì vẫn có thể ủy quyền.

Án lệ 88 bác bỏ cách hiểu đó.

Thứ hai, quyền nuôi con là vấn đề liên quan đến quyền nhân thân

Tòa viện dẫn Điều 39 BLDS 2015 về quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình và Điều 25 BLDS 2015, theo đó quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Từ đó, Tòa xác định tranh chấp về quyền nuôi con trong vụ án hôn nhân gia đình có liên quan trực tiếp đến quan hệ nhân thân giữa cha, mẹ và con.

Thứ ba, lợi ích của trẻ em đòi hỏi Tòa phải làm việc trực tiếp với cha mẹ

Đây là phần lập luận rất đáng chú ý.

Tòa không chỉ dựa vào lý thuyết về “quyền nhân thân”, mà còn dựa vào bản chất của việc xét xử tranh chấp nuôi con.

Khoản 4 Điều 68 Luật Hôn nhân và gia đình quy định các thỏa thuận của cha mẹ, con liên quan đến quan hệ nhân thân không được làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên.

Để quyết định giao con cho ai, Tòa phải xem xét nhiều yếu tố thực tế liên quan trực tiếp đến cha mẹ.

Trong án lệ, Hội đồng xét xử nhấn mạnh rằng khi giải quyết vấn đề con chung, Tòa cần:

“cân nhắc đến thái độ, tâm tư, tình cảm của cha, mẹ con.”

Người được ủy quyền không thể thay thế hoàn toàn cha hoặc mẹ trong việc thể hiện những yếu tố nhân thân này.

4️⃣ Nội dung pháp lý được án lệ xác lập

Có thể cô đọng Án lệ 88 thành quy tắc sau:

Trong vụ án ly hôn có tranh chấp về quyền nuôi con, cha hoặc mẹ không được ủy quyền cho người khác thay mình tham gia tố tụng đối với phần tranh chấp quyền nuôi con, vì đây là vấn đề liên quan đến quyền nhân thân trong quan hệ cha, mẹ và con.

Trong chính vụ án này, mặc dù hợp đồng ủy quyền giữa chị A và chị N1 đã được công chứng ngày 20/10/2022, Tòa vẫn không chấp nhận chị N1 tham gia tố tụng, hòa giải, làm việc tại Tòa với tư cách người đại diện theo ủy quyền của chị A đối với phần tranh chấp quyền nuôi hai con.

Điều này rất quan trọng:

Công chứng hợp đồng ủy quyền không làm cho một nội dung vốn không được phép ủy quyền trở thành hợp pháp.

5️⃣ Cần phân biệt

Án lệ không nên được hiểu thành “hễ vụ án ly hôn thì tuyệt đối không được ủy quyền bất cứ việc gì”.

Nội dung án lệ tập trung vào một phạm vi rất cụ thể:

“phần tranh chấp giành quyền nuôi con chung”.

Đó là giới hạn cần đặc biệt lưu ý khi viện dẫn án lệ.

6️⃣ Một điểm rất thú vị: hai bên thực tế đã thống nhất về người nuôi con

Trong vụ án này, anh L thực tế đồng ý để chị A tiếp tục trực tiếp nuôi cả hai con.

Tòa cuối cùng cũng giao cả hai con cho chị A trực tiếp nuôi và buộc anh L cấp dưỡng 745.000 đồng/con/tháng, tính từ ngày 08/6/2023 đến khi từng người con đủ 18 tuổi.

Như vậy, vấn đề đại diện theo ủy quyền không làm thay đổi kết quả giao con trong vụ án.

Nhưng Tòa vẫn phải xác định rõ:

Chị N1 không được đại diện cho chị A tham gia tố tụng đối với phần quyền nuôi con.

Điều này cho thấy án lệ không phụ thuộc vào việc cuối cùng cha mẹ có thống nhất giao con cho ai hay không. Nó giải quyết một vấn đề tư cách đại diện tố tụng mang tính nguyên tắc.

7️⃣ Ý nghĩa thực tiễn

Án lệ 88 có tác động khá trực tiếp đến cách lập giấy/hợp đồng ủy quyền trong các vụ ly hôn.

Ví dụ một khách hàng lập hợp đồng:

“Ủy quyền cho Luật sư X thay mặt tôi tham gia tố tụng, hòa giải, quyết định toàn bộ các vấn đề về ly hôn, quyền trực tiếp nuôi con, thay đổi người nuôi con…”

Sau Án lệ 88, phần ủy quyền cho luật sư thay mặt quyết định và tham gia tố tụng về tranh chấp quyền nuôi con có cơ sở rất rõ để Tòa không chấp nhận.

Luật sư vẫn có thể tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự nếu đáp ứng điều kiện tố tụng; nhưng không thể lấy tư cách người đại diện theo ủy quyền để thay cha hoặc mẹ thực hiện phần quyền nhân thân mà án lệ xác định không thể ủy quyền.

Đây là hai tư cách tố tụng hoàn toàn khác nhau.

Án lệ này thực chất đã mở rộng cách hiểu khoản 4 Điều 85 BLTTDS.

Nếu chỉ nhìn câu chữ:

“Đối với việc ly hôn, đương sự không được ủy quyền…”

thì người hành nghề có thể lập luận rằng “tranh chấp nuôi con” không đồng nhất với “việc ly hôn”, nên vẫn được ủy quyền.

Nhưng Án lệ 88 đặt ra cách tiếp cận theo bản chất của quyền đang tranh chấp, chứ không chỉ theo tên của yêu cầu tố tụng:

Ly hôn → quyền nhân thân → không ủy quyền.

Tranh chấp quyền nuôi con → quan hệ nhân thân cha mẹ – con → cũng không ủy quyền.

Đây chính là bước phát triển pháp lý đáng chú ý nhất của án lệ.