Bình luận Án lệ số 89

🔹 Hoàn cảnh vụ việc

Năm 1991, gia đình ông Nguyễn Dực H được cơ quan nơi vợ ông công tác bố trí sử dụng một số gian nhà thuộc trụ sở cũ của Tòa án nhân dân huyện. Sau nhiều năm quản lý, năm 1998 ông H được cơ quan bán thanh lý ba gian nhà này và đã hoàn thành nghĩa vụ thanh toán.

Trong quá trình sử dụng, gia đình ông H sửa chữa, cải tạo và xây dựng thêm một số hạng mục phục vụ sinh hoạt.

Đến năm 2008, cơ quan nhà nước quyết định thu hồi khu đất nơi các căn nhà tọa lạc để thực hiện dự án giao đất cho các hộ dân thông qua đấu giá quyền sử dụng đất. Sau đó, cơ quan có thẩm quyền ban hành các quyết định thu hồi đất, giải quyết khiếu nại và tổ chức cưỡng chế.

Cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị ảnh hưởng, ông H khởi kiện yêu cầu hủy các quyết định hành chính liên quan, đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại phát sinh.

🔹 Quá trình giải quyết

Tòa án cấp sơ thẩm cho rằng ông H không phải là người có quyền sử dụng đất hợp pháp nên không thuộc trường hợp được bồi thường về đất, đồng thời bác hầu hết các yêu cầu khởi kiện.

Tòa án cấp phúc thẩm giữ nguyên quan điểm về việc không bồi thường đất nhưng buộc cơ quan nhà nước hoàn trả giá trị một phần tài sản bị cưỡng chế.

Sau đó, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm vì cho rằng các cấp xét xử chưa xem xét đầy đủ quyền lợi của người đã mua hợp pháp tài sản gắn liền với đất.

🔹 Nhận định của Hội đồng Thẩm phán

Hội đồng Thẩm phán xác định việc ông H mua ba gian nhà thanh lý là giao dịch hợp pháp. Mặc dù ông không được chuyển quyền sử dụng đất, nhưng quyền sở hữu đối với căn nhà vẫn được pháp luật bảo vệ.

Ba gian nhà được mua trước khi Nhà nước có quyết định thu hồi đất và trước thời điểm quy hoạch được triển khai. Do đó, khi Nhà nước thu hồi đất, cơ quan có thẩm quyền phải kiểm kê đầy đủ tài sản trên đất để xác định phần tài sản đủ điều kiện được bồi thường hoặc hỗ trợ.

Việc chỉ xem xét yếu tố quyền sử dụng đất mà bỏ qua quyền sở hữu đối với nhà ở và các tài sản hợp pháp khác là chưa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

🔹 Quyết định giám đốc thẩm

Hội đồng Thẩm phán chấp nhận kháng nghị giám đốc thẩm, hủy bản án sơ thẩm và bản án phúc thẩm đối với phần giải quyết các quyết định hành chính bị khởi kiện, đồng thời giao hồ sơ cho Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại theo đúng quy định pháp luật.

🔹 Nội dung án lệ

Án lệ khẳng định rằng người mua hợp pháp nhà thanh lý của cơ quan nhà nước trên phần đất thuộc trụ sở cơ quan, dù không được công nhận quyền sử dụng đất nên không được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi, vẫn phải được xem xét quyền đối với căn nhà và các tài sản hợp pháp gắn liền với đất.

Khi thực hiện thu hồi đất, cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm kiểm kê đầy đủ các tài sản này để quyết định việc bồi thường hoặc hỗ trợ theo quy định, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu tài sản.

🔹 Giá trị pháp lý của án lệ

Án lệ số 89/2026/AL xác lập nguyên tắc quan trọng rằng quyền được bồi thường về đất và quyền được bồi thường hoặc hỗ trợ đối với tài sản trên đất là hai vấn đề pháp lý độc lập. Người không đủ điều kiện được bồi thường về đất vẫn có thể được xem xét bồi thường hoặc hỗ trợ đối với nhà ở và các tài sản hợp pháp khác nếu những tài sản đó được tạo lập hợp pháp trước khi Nhà nước thu hồi đất. Đây là căn cứ quan trọng để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ việc mua nhà thanh lý của cơ quan nhà nước trong quá trình thu hồi đất.